Dava Zamanaşımı Nedir?
Suçun işlenmesi veya hükmün kesinleşmesinden itibaren belirli bir sürenin geçmesinin sebebi olarak devletin cezalandırma yetkisini ortadan kaldırılmasına zamanaşımı denilmektedir. Devletin cezalandırma yetkisinin ortadan kaldıran bir sebep olan zamanaşımı ceza zamanaşımı ve dava zamanaşımı olarak ikiye ayrılmaktadır. Bu blog yazısında dava zamanaşımı açıklanacaktır.
Dava zamanaşımı, suçun işlenmesinden itibaren belirli bir süre içerisinde dava açılmaması durumunda, dava hakkının kaybolmasına veya talep edilen dava hakkının yargı yolu ile talep edilemez hale gelmesine sebep olan hukuki bir süre sınırlamasıdır.
Dava zamanaşımı TCK madde 72 fıkra 2 gereğince hâkim veya mahkeme tarafından re ’sen uygulanmak zorundadır. Farklı bir şekilde açıklamak gerekirse, sanığın veya şüphelinin dava zamanaşımı ile ilgili bir talebi olmasa dahi mahkeme veya hâkim bu konuyu değerlendirmelidir.
Kural olarak tüm suçlar dava zamanaşımına tabiidir. Bunun istisnalardan bazıları şunlardır:
- Soykırım suçu (TCK m.76/4),
- İnsanlığa karşı suçlar (TCK, m.77/4)
- Vatana ihanet suçları (ACK m. 49/B)
- İşkence suçu (TCK m. 94/6)
Dava Zamanaşımı Türleri Nelerdir?
Türk Hukuk sisteminde dava zamanaşımı hem ceza hukuku hem de özel hukuk alanlarında uygulanmaktadır. Bu uygulama davanın niteliğine ve türüne göre farklılık göstermektedir. Türk hukuk sisteminde dava zamanaşımı genel olarak şu türlere ayrılmaktadır;
- Ceza Davalarında Dava Zamanaşımı
Ceza davalarında dava zamanaşımı TCK’nın 66. Maddesinde düzenlenmektedir. Kanunda suç olarak öngörülen fiillerin işlenilmesinden sonra; yine Kanunda öngörülen belirli sürelerin geçmesi halinde, fail hakkında kamu davasının açılmasını engelleyen veya açılmış olan davanın devam etmesine engel teşkil eden kurum, Ceza Hukukunda dava zamanaşımı olarak adlandırılmaktadır.
- Hukuk Davalarında Zamanaşımı
Hukuk davalarında ceza davalarında olduğu gibi zamanaşımı hâkim veya mahkeme tarafından re ’sen uygulanmamaktadır. Başka bir değişle tarafların kendileri taleplerini dile getirmeleri gerekmektedir.
TBK’nın 161. Maddesi gereğince; Zamanaşımı ileri sürülmedikçe, hâkim bunu kendiliğinden göz önüne alamaz.
Mülkiyet haklarına ilişkin herhangi bir zamanaşımı süresi mevcut değildir bu sebeple her zaman herkese karşı ileri sürülebilir ancak alacak haklarına ilişkin zaman aşımı süresi kanunda aksi belirtilmedikçe 10 yıldır.
Dava Zamanaşımı Süreleri Nelerdir?
Dava zamanaşımı süreleri, davanın türüne ve ilgili hukuki alana göre farklılık göstermektedir. Örneğin bir alacak davası için belirlenen dava zamanaşımı süresi ile bir suç için belirlenmiş dava zamanaşımı süresi birbirinden farklıdır.
Dava zamanaşımına ait süreler TCK madde 66 fıkra 1’de düzenlenmiştir. Bu maddeye göre;
(1) Kanunda başka türlü yazılmış olan haller dışında kamu davası;
a) Ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasını gerektiren suçlarda otuz yıl,
b) Müebbet hapis cezasını gerektiren suçlarda yirmi beş yıl,
c) Yirmi yıldan aşağı olmamak üzere hapis cezasını gerektiren suçlarda yirmi yıl,
d) Beş yıldan fazla ve yirmi yıldan az hapis cezasını gerektiren suçlarda on beş yıl,
e) Beş yıldan fazla olmamak üzere hapis veya adlî para cezasını gerektiren suçlarda sekiz yıl,
geçmesiyle düşer.
Basamaklı bir ceza söz konusu ise dava zamanaşımı süresini hesaplamak için suç için verilen cezanın üst sınırı esas alınmaktadır. İşlenen suçun yaptırımı olarak hapis veya adli para cezası gibi seçimlik ceza söz konusu olduğunda dava zamanaşımı bakımından hapis cezası esas alınacaktır. Bu durum, TCK madde 66 fıkra 4’te belirtilmiştir. Bu maddeye göre;
“Yukarıdaki fıkralarda yer alan sürelerin belirlenmesinde suçun kanunda yer alan cezasının yukarı sınırı göz önünde bulundurulur; seçimlik cezaları gerektiren suçlarda zamanaşımı bakımından hapis cezası esas alınır.”
Fakat, bu sürelerin belirlenmesinde belirli yaş altındakiler için istisnalar getirilmiştir. Bu istisnalar TCK madde 66 fıkra 2’de düzenlenmiştir. Bu maddeye göre;
“Fiili işlediği sırada on iki yaşını doldurmuş olup da on beş yaşını doldurmamış olanlar hakkında, bu sürelerin yarısının; on beş yaşını doldurmuş olup da on sekiz yaşını doldurmamış olan kişiler hakkında ise, üçte ikisinin geçmesiyle kamu davası düşer. “
Dava zamanaşımı süresi soyut ceza sistemine göre belirlenmektedir. Soyut ceza sisteminde suçun kanunda öngörülen üst sınırı, zamanaşımı süresinin belirlenmesinde esas alınır. Bu hukuk TCK madde 66 fıkra 3’te belirtilmiştir. Bu maddeye göre;
“Dava zamanaşımı süresinin belirlenmesinde dosyadaki deliller itibarıyla suçun daha ağır cezayı gerektiren nitelikli halleri de göz önünde bulundurulur.”
Yeniden yargılamayı gerektiren hallerde uygulanacak olan dava zamanaşımı süresinin belirlenmesinde TCK madde 66 fıkra 5 esas alınacaktır. Bu maddeye göre;
“Aynı fiilden dolayı tekrar yargılamayı gerektiren hallerde, mahkemece bu husustaki talebin kabul edildiği tarihten itibaren fiile ilişkin zamanaşımı süresi yeni baştan işlemeye başlar.”
Dava zamanaşımı süresinin başlangıcı TCK madde 66 fıkra 6’da düzenlenmiştir. Bu fıkraya göre;
“Zamanaşımı, tamamlanmış suçlarda suçun işlendiği günden, teşebbüs halinde kalan suçlarda son hareketin yapıldığı günden, kesintisiz suçlarda kesintinin gerçekleştiği ve zincirleme suçlarda son suçun işlendiği günden, çocuklara karşı üstsoy veya bunlar üzerinde hüküm ve nüfuzu olan kimseler tarafından işlenen suçlarda çocuğun on sekiz yaşını bitirdiği günden itibaren işlemeye başlar.”
Dava Zamanaşımı Engelleri
Dava zamanaşımı engelleri dava zamanaşımının durması ve kesilmesi şeklinde ortaya çıkmaktadır.
- Dava Zamanaşımının Durması:
Dava zamanaşımının durması, TCK m. 67/1 de öngörülen bir nedenin gerçekleşmesi halinde, bu engel ortadan kalkıncaya kadar zamanaşımının işlenmemesidir. Bu durum TCK m. 67/1’de, “Soruşturma ve kovuşturma yapılmasının, izin veya karar alması veya diğer bir mercide çözülmesi gereken bir meselenin sonucuna bağlı bulunduğu hallerde; izin veya kararın alınmasına veya meselenin çözümüne veya kanun gereğince hakkında kaçak olduğu hususunda karar verilmiş olan suç faili hakkında bu karar kaldırılıncaya kadar dava zamanaşımı durur.” şeklinde, düzenlenmektedir. Buna göre, kamu davasının açılmasının izin veya karar alınmasına ya da diğer bir mercide çözümlenmesi gereken meseleye bağlı olması hallerinde veya aleyhinde kaçakçılık kararı verilmiş suç faili hakkında bu kaçakçılık kararı kaldırılıncaya kadar dava zamanaşımı duracaktır.
Dava zamanaşımının durmasını sağlayan sebeplerin ortaya çıktığı günden itibaren dava zamanaşımı durmaktadır. Bu sebepler ortadan kalktığı andan itibaren dava zamanaşımı süresi tekrar işlemeye başlamaktadır. Aynı zamanda dava zamanaşımının durması diğer şeriklere etki etmektedir eğer mahkeme sanığın dosyasının diğer şeriklerin dosyasından ayırırsa dava zamanaşımı tek bir kişi üzerinde durmaktadır.
- Dava Zamanaşımının Kesilmesi:
Dava zamanaşımının kesilmesi TCK m. 67/2, m. 67/3 ve 67/4’ de de açıklanmaktadır. Bu maddeler sırasıyla;
“2) Bir suçla ilgili olarak;
a) Şüpheli veya sanıklardan birinin savcı huzurunda ifadesinin alınması veya sorguya çekilmesi,
b) Şüpheli veya sanıklardan biri hakkında tutuklama kararının verilmesi,
c) Suçla ilgili olarak iddianame düzenlenmesi,
d) Sanıklardan bir kısmı hakkında da olsa, mahkûmiyet kararı verilmesi,
halinde dava zamanaşımı kesilir.”
“(3) Dava zamanaşımı kesildiğinde, zamanaşımı süresi yeniden işlemeye başlar. Dava zamanaşımını kesen birden fazla nedenin bulunması halinde, zamanaşımı süresi son kesme nedeninin gerçekleştiği tarihten itibaren yeniden işlemeye başlar.”
“(4) Kesilme halinde, zamanaşımı süresi ilgili suça ilişkin olarak Kanunda belirlenen sürenin en fazla yarısına kadar uzar.”
Dava zamanaşımın kesilmesi diğer şeriklere etki etmektedir.
Kaynakça
[1] Koca, Üzülmez, Türk Ceza Hukuku Genel Hükümler, Seçkin Yayıncılık, Ankara, 2023, s. 754.
[2] Demirbaş, Timur, Ceza Hukuku Genel Hükümler, Seçkin Yayıncılık, Ankara, 2023, s,793.
[3] Türk Ceza Kanunu.
