Ücretsiz İzin Hakkı Nedir?
Ücretsiz izin hakkı, iş sözleşmesinin tamamen feshi yerine askıya alınmasını sağlayan bir uygulamadır. Askıda kalma süresi boyunca işçi çalışmayacak, işveren ise işçiye iş sözleşmesinde kararlaştırılmış olan çıplak ve ek ücretleri ödemeyecektir.
Bu uygulama, ekonomik kriz koşullarında işverenlerin işletme üzerindeki ekonomik yükü hafifletmek için işçileri ücretsiz izne çıkarması şeklinde görülebileceği gibi işçilerin özel işlerini görmek için ücretsiz izin talep etmesi şeklinde de ortaya çıkabilir.
Ücretsiz izin, bireysel veya toplu iş sözleşmesinde düzenlenmiş ise sözleşmedeki düzenlemelere uygun olarak kullanılır, herhangi bir düzenleme yoksa taraflar aralarında anlaşarak ücretsiz izin uygulanmasını kararlaştırabilirler. Bazı durumlar için İş Kanunu’nda ücretsiz izin hakkı ve süreleri özel olarak düzenlenmiştir.
Ücretsiz İzin Kıdem Tazminatı Hesaplamasına Katılır Mı?
Kıdem tazminatı, işçinin fiilen işe başladığı tarihten itibaren hizmet akdinin devamı boyunca çalışılan her yıl için otuz günlük ücret şeklinde işveren tarafından ödenir. Ücretsiz izin boyunca iş akdi askıda kalacağı için kıdem tazminatı hesaplamasına katılamayacaktır.
Ücretsiz Yol İzni Nedir?
4857 sayılı İş Kanunu’nun 56. maddesi uyarınca işveren, yıllık ücretli izinleri işyerinin bulunduğu yerden başka bir yerde geçirecek olanlara istemde bulunmaları ve bu hususu belgelemeleri koşulu ile gidiş ve dönüşlerinde yolda geçecek süreleri karşılamak üzere toplam dört güne kadar ücretsiz izin vermek zorundadır. Bu düzenlemeyle işçinin, yolda geçireceği zamanın yıllık izin süresi dışında bırakılarak işçinin dinlenme süresinin azalmaması hedeflenmektedir.
Ücretsiz yol izni, sözleşmede aksine hüküm bulunmadıkça toplam dört güne kadar verilebilir. Yıllık ücretli iznin ikiye bölünerek kullanılacağı durumlarda sekiz gün değil yine en fazla dört gün ücretsiz izin verilebilir. İş sözleşmesinde ücretsiz yol izninin yasal süresi arttırılmış olabileceği gibi, bölünme halinde kullanımı hakkında da başka düzenleme öngörülmüş olabilir. Yol izninin süresi, işçinin gideceği yerin uzaklığı ve kullanılacak ulaşım aracı dikkate alınarak belirlenir. [1]
- Doğum Sonrası Yarım Çalışma İzni
4857 sayılı İş Kanunu’nun 74. maddesinde doğum sonrası analık hali izninin bitiminden sonra verilebilecek olan doğum sonrası ücretsiz izin hakkının şartları ve süreleri düzenlenmiştir. Söz konusu fıkraya göre, “Doğum sonrası ücretsiz izin, çocuğun bakımı ve yetiştirilmesi amacıyla ancak hayatta olan çocuk için alınabilir. Ücretsiz izni doğum sonrası kadın işçi talep edebileceği gibi, üç yaşını doldurmamış çocuğu evlat edinen kadın veya erkek işçiler de talep edebilir. Birinci doğumda altmış gün, ikinci doğumda yüz yirmi gün, sonraki doğumlarda ise yüz seksen gün süreyle haftalık çalışma süresinin yarısı kadar ücretsiz izin verilir.
Çoğul doğum hallerinde bu sürelere otuzar gün eklenir. Çocuğun engelli doğması hâlinde bu süre üç yüz altmış gün olarak uygulanır.” Ayrıca ücretsiz iznin kullanıldığı süre içerisinde süt iznine ilişkin hükümler uygulanmayacaktır. Kanun hükmünde yer alan ‘haftalık çalışma süresinin yarısı kadar izin’ ifadesiyle işyerinde uygulanan haftalık çalışma süresinin yarısından bahsedilmektedir.
Yarım Çalışma İzninden Kimler Yararlanabilir?
Doğum halinde sadece kadın işçi, evlat edinme halinde ise eşlerden biri veya evlat edinen bu haktan yararlanabilir. Doğum halinde erkek işçinin söz konusu haktan yararlanması mümkün olmayacaktır.
İşveren, Doğum Sonrası Yarım Çalışma İzin Talebini Kabul Etmek Zorunda Mıdır?
İşverenin bu konuda takdir yetkisi yoktur. Kanun söz konusu iznin kullanımını işçinin tercihine bırakmıştır.
- Yarım Çalışma İzni Süresi Nasıl Belirlenir?
Doğum/evlat edinme sonrası yarım çalışma süresi kanunda açık olarak ‘haftalık çalışma süresinin yarısı kadar’ şeklinde ifade edilmiştir. Buna göre örneğin sözleşmedeki haftalık çalışma süresi 40 saat ise izin hakkı tanınmış olan işçi haftada 20 saat çalışacak, kalan 20 saatte de ücretsiz izinli olacaktır. Çalışma günlerini işçi ve işveren birlikte belirleyebilecek, çalışılan günler için normalde olduğu gibi ücret ödenirken ücretsiz izinli olunan zaman dilimi için ücret ödenmeyecektir.
- Doğum Sonrası 6 Aya Kadar Ücretsiz İzin Nedir?
İş Kanunu ayrıca doğum yapan veya evlat edinen işçiye istediği takdirde altı aya kadar ücretsiz izin kullanabilme hakkı da tanımıştır.
Söz konusu kanunun 74. maddesinin 6. fıkrasında yer alan düzenlemeye göre, “İsteği halinde kadın işçiye, onaltı haftalık sürenin tamamlanmasından veya çoğul gebelik halinde onsekiz haftalık süreden sonra altı aya kadar ücretsiz izin verilir. Bu izin, üç yaşını doldurmamış çocuğu evlat edinme hâlinde eşlerden birine veya evlat edinene verilir. Bu süre, yıllık ücretli izin hakkının hesabında dikkate alınmaz.”
Altı aya kadar ücretsiz izin hakkı benzer olarak “Analık İzni Veya Ücretsiz İzin Sonrası Yapılacak Kısmi Süreli Çalışmalar Hakkında Yönetmelik” madde 7 kapsamında da şu şekilde ele alınmıştır: “(1) Kadın işçiye, analık izninin bitiminden itibaren isteği hâlinde altı aya kadar ücretsiz izin verilir. (2) Ücretsiz izin, üç yaşını doldurmamış çocuğu evlat edinme hâlinde eşlerden birine veya evlat edinene verilir. (3) Bu maddede belirtilen ücretsiz izin süresi, yıllık ücretli izin hakkının hesabında dikkate alınmaz.”
- Altı Aya Kadar Ücretsiz İzin Hakkından Kimler Yararlanabilir?
Doğum halinde onaltı haftalık süreyi doldurmuş olan kadın işçi, evlat edinme halinde ise eşlerden biri veya evlat edinen işçi ücretsiz izin hakkından yararlanabilir.
- Doğum Sonrası Altı Aya Kadar Ücretsiz İzin Şartları Nelerdir?
- Doğum sonrası analık izni süreleri bitmiş olmalıdır.
- İzin kullanılırken çocuğun hayatta olması gerekir. Çocuk söz konusu izin kullanılırken ölmüş ise, artık artık bakımından söz edilemeyeceği için işçinin normal çalışma şekline dönmesi gerekecektir.
- Evlat edinme durumu söz konusuysa ücretsiz izin talebi anında çocuğun üç yaşını doldurmamış olması gerekir. [2]
- İzni talep eden işçi, çocuğun bakımını üstlenmiş kişi olmalıdır. Velayeti başkasına verilen veya Bakanlık tarafından koruma altına alınmış kişiler ücretsiz izin talep edemeyeceklerdir.
- İşveren Altı Aya Kadar Ücretsiz İzin Talebini Kabul Etmek Zorunda Mıdır?
Gerekli şartlar tamamlandığı takdirde işveren, ücretsiz izin talebini kabul etmek zorundadır. İşverenin izin vermemesi halinde izni talep eden işçi, çalışma şartlarının uygulanmaması gerekçesiyle iş sözleşmesini haklı nedenle fesih hakkına sahip olacaktır. [3]
- Devlet Memurlarının Ücretsiz İzin Hakları
657 sayılı Devlet Memurları Kanunu’nun 108.maddesinde memur ücretsiz izin verilebilecek haller ve 657 ücretsiz izin hakkı şartları düzenlenmiştir. Söz konusu madde uyarınca,
- Memura isteği üzerine, hastalık veya refakat izninin bitiminden itibaren, sağlık kurulu raporuyla belgelendirilme şartıyla onsekiz aya kadar ücretsiz izin verilebilir.
- Doğum yapan memurun, verilen analık veya yarım çalışma izni süresinin bitiminden; eşi doğum yapan memurun ise yine isteği üzerine, doğumdan sonra 2 yıl ücretsiz izin hakkı vardır.
- Üç yaşını doldurmamış bir çocuğu eşiyle birlikte veya münferit olarak evlat edinen memurlar ile memur olmayan eşin münferit olarak evlat edinmesi hâlinde memur olan eşlerine evlat edinme tarihinden sonra verilen sekiz haftalık sürenin veya yarım çalışma izni süresinin bitiminden itibaren yirmi dört aya kadar ücretsiz izin verilebilir. Eşlerin ikisi de memursa bu yirmi dört ayı ikiye bölerek kullanabileceklerdir.
- Burslu olarak ya da bütçe imkânlarıyla yetiştirilmek üzere yurtdışına gönderilen memurlara, sürekli görev ile yurtiçi veya yurtdışına atanan memurlara, en az altı ay süreyle yurtdışında geçici görevlendirilen memurlara, yurtdışına kamu kurumlarınca gönderilmiş olan öğrencilerin memur olan eşlerine ve yabancı memleketlerin resmî kurumları veya uluslararası kuruluşlarda kurumlarının muvafakati ile görev alacak memurların memur olan eşlerine görev veya öğrenim süresi içinde aylıksız izin verilebilir.
- Genel Hayata Etkili Doğal Afet Veya Olağanüstü Hal İlan Edilen Bölgelere Zorunlu Ve Sürekli Görev İçin Atanan Memurlarda Ücretsiz İzin Olur Mu?
Bu durumlarda isteğe bağlı olarak beş yıl hizmet şartı aranan isteğe bağlı bir yıllık ücretsiz izin verilebileceğine dair hüküm geçerli olmayacaktır.
- Ücretsiz İzin Bitmeden Mazeret Sebebi Ortadan Kalkarsa Ne Olur?
Mazeret sebebinin ortadan kalkması halinde memur, on gün içinde göreve dönmek durumundadır. Bu on gün içinde görevine dönmeyen memurlar, memuriyetten çekilmiş sayılır.
- Öğretmenlerde Ücretsiz İzin Hakkı Nedir?
5 yılını dolduran memura ücretsiz izin isteği halinde verilebilir. Bu ücretsiz izin, memuriyeti boyunca en fazla iki defa kullanılmak üzere, toplam bir yılı geçmeyecek şekilde verilir.
- Bedelli Askerlik Ücretsiz İzin Hakkı Nedir?
İşverenin, zorunlu askerlik hizmetini bedelli askerlik şeklinde yerine getirecek olan işçiye ücretsiz izin vermesi tarafların anlaşmalarına bağlıdır.
Kaynakça
[1] Efe YAMAKOĞLU, Eda KARAÇÖP , (2014), Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi, Cilt 20, Sayı 1, 2014, 479 – 506, 10.33433/maruhad.546957
[2] S. Ocak , “DOĞUM/EVLAT EDİNME NEDENİYLE ÜCRETSİZ İZİN VE YARIM ÇALIŞMA ÖDENEĞİ UYGULAMASI”, İş ve Hayat, c. 3, sayı. 5, ss. 174-227, Haz. 2017
[3] Aslı Çalışkan, 2017, İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü Özel Hukuk Anabilim Dalı, Yüksek Lisans Tezi
[4] A. C. Köseoğlu , “Türk İş Hukukunda Analık”, İş ve Hayat, c. 2, sayı. 4, ss. 97-124, Şub. 2017
[5] 4857 sayılı İş Kanunu
